মৌলিক অধিকাৰ হৈছে সেইবোৰ মৌলিক মানৱ অধিকাৰ যিবোৰ দেশৰ সংবিধানত লিপিবদ্ধ কৰা থাকে আৰু সকলো নাগৰিকক নিশ্চিতভাৱে প্ৰদান কৰা হয়। এই অধিকাৰসমূহ অবিহনে ব্যক্তিৰ সৰ্বাংগীন বিকাশ, মৰ্যাদা আৰু স্বাধীনতা সম্ভৱ নহয়।
এই অধিকাৰসমূহক “মৌলিক” বোলা হয় কাৰণ:
- সংবিধানত সন্নিবিষ্ট: এইবোৰ দেশৰ সৰ্বোচ্চ আইন, অৰ্থাৎ সংবিধানৰ অংশ আৰু সেইবাবেই এইবোৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
- আইনীভাৱে বলবৎ কৰিব পৰা: যদি কোনো ব্যক্তিৰ মৌলিক অধিকাৰ উলংঘা হয়, তেন্তে তেওঁ ন্যায়িক প্ৰতিকাৰ বিচাৰি পোনপটীয়াকৈ আদালতৰ কাষ চাপিব পাৰে।
- চৰকাৰৰ ক্ষমতাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ: এই অধিকাৰসমূহে চৰকাৰক নাগৰিকৰ স্বাধীনতা আৰু অধিকাৰত ইচ্ছামতে হস্তক্ষেপ কৰাত বাধা দিয়ে।
ভাৰতীয় সংবিধানৰ তৃতীয় অংশত (Part III) অনুচ্ছেদ ১২ ৰ পৰা ৩৫ লৈকে ছয় ধৰণৰ মৌলিক অধিকাৰৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হৈছে:
- সমতাৰ অধিকাৰ: আইনৰ দৃষ্টিত সকলো সমান, আৰু ধৰ্ম, জাতি, বৰ্ণ, লিংগ বা জন্মস্থানৰ ভিত্তিত কোনো বৈষম্য কৰা নহয়।
- স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ: বাক স্বাধীনতা, মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা, শান্তিপূৰ্ণভাৱে সমবেত হোৱাৰ, সংগঠন বা সংঘ গঠন কৰাৰ, দেশৰ যিকোনো ঠাইত চলাচল আৰু বসবাস কৰাৰ স্বাধীনতা অন্তৰ্ভুক্ত।
- শোযণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ: বলপূৰ্বক শ্ৰম, শিশু শ্ৰমিক আৰু মানৱ সৰবৰাহ নিষিদ্ধ কৰা হৈছে।
- ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ: বিবেকৰ স্বাধীনতা আৰু যিকোনো ধৰ্ম গ্ৰহণ, আচাৰ-নীতি পালন আৰু প্ৰচাৰ কৰাৰ অধিকাৰ।
- সাংস্কৃতিক আৰু শৈক্ষিক অধিকাৰ: সংখ্যালঘু শ্ৰেণীৰ লোকসকলক তেওঁলোকৰ ভাষা, লিপি আৰু সংস্কৃতি সংৰক্ষণৰ অধিকাৰ দিয়া হৈছে।
- সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ: মৌলিক অধিকাৰসমূহ বলবৎ কৰাৰ বাবে আদালতৰ কাষ চপাৰ অধিকাৰ (যিটোক সংবিধানৰ আত্মা আৰু হৃদয় বুলি কোৱা হয়)।
